Philip Kindred Dick (16.12.1928.-02.03.1982) je američki SF pisac. Pored 44 objavljena romana napisao je i više priča. Sedam od njegovih radova adaptirani su za film. Iako su ga tokom života slavila mnoga poznata imena, kao što su Stanislaw Lem, Robert Heinlein i Robert Silverberg, čitaoci su mu poklanjali malu pažnju sve do smrti.
Nagovještavajući cyberpunk podžanr, Dajk unosi dah Kalifornije u mnoge svoje radove, istražujući sociološke i političke teme u svojim ranim radovima dok kasniji radovi dodiruju droge i teologiju, u skladu s njegovim ličnim iskustvima, u romanima kao što su A Scaner Darkly i VALIS. Alternativni univerzum i simulacra postaju osnove zapleta u zamišljenim svjetovima nastanjenim običnim radnim ljudima a ne galaktičkom elitom. “Nema heroizma u Dajkovim knjigama” napisala je Ursula K.Le Guin, “ali ima heroja”.
Njegov roman The Man in the High Castle uvodi žanr alternativne istorije u SF i donosi mu, 1963, nagradu Hugo. Flow My Tears, The Policeman Said, roman smješten u potpuno nepoznati paralelni univerzum donosi mu, 1975, nagradu John W. Campbell Memorial Award. U ovim pričama Dajk piše o ljudima koje voli, smještajući ih u izmišljeni svijet gdje preispituje realnost ideja i institucija. “U svojim radovima, ja uvijek preispitujem univerzum; Veoma se iznenadim ako je stvaran, i iznenadim se ako je iko od nas stvaran” napisao je Dajk.
Dajkove priče često postaju naizgled skoro stvarne fantazije, čiji likovi otkrivaju da je njihova svakodnevica privid, proizašla ili od vanjskih entiteta ili iz promjenjivosti nepouzdanog naratora. „Svi njegovi radovi polaze od osnovne pretpostavke da ne postoji jedna jedina, objektivna realnost. Sve je stvar shvatanja. Sklona je izmicanju tla ispod nogu. Protagonisti mogu mogu biti samo san neke druge osobe ili u drogom izazvanom stanju boljem od stvarnog života, ili potpuno preći u neki različit univerzum”, napisao je Čarls Plat.
Život i djelo
Philip Kindred Dick i njegova sestra bliznakinja, Jane Charlotte Dick, rođeni su šest sedmica prerano, od roditelja Joseph Edgar i Dorothy Kindred Dick u Čikagu. Zbog roditeljske nepažnje, Džejn je teško opečena (električno ćebe) i umrla pet nedalja kasnije u bolnici. Sestra Džejn, njegova majka i otac poslužili su kao model za mnoge likove koji su nastanjivali Dajkove izmišljene univerzume u dekadama koje slijede. Džejnina smrt i iskustva mnogih razdvojenih blizanaca doprinijela su dualizmu njegovih dilema o u mnogome odredila njegov kasniji kreativni rad (SF/svijet, stvarno/lažno, ljudi/androidi). Izvan te dualnosti, dva pitanja stalno se ponavljaju u Dajkovim radovima: Šta je stvarno? i Šta je ljudsko?
Porodica se preselila u San Francisko gdje su živjeli do Dajkove pete godine. Njegov otac, inspektor u Ministarstvu poljoprivrede, dobija premještaj u Reno (Nevada) dok majka odbija da se preseli. Dobivši starateljstvo nad Filipom, majka Doroti se seli u Vašington, gdje je dobila posao. Tu završava i osnovnu školu, uz prilično slabe ocjene, zbog čestih odsustvovanja s časova. Jedan od učitelja napisao je sledeću napomenu „on pokazuje sklonost i sposobnost pričanja priča”.
1938. Doroti i Filip vraćaju se u Kaliforniju. Filip završava Berkley High School i upisuje germanistiku na University of California ali odustaje od studija.Tokom 1947. vodi radio program, emisiju klasične muzike, a od 1948-1952. radi u prodavnici ploča, dok nije prodao svoju prvu priču. Od tog trenutka, 1952, potpuno se posvećuje pisanju. Prvi roman prodao je 1955.
Kasnih tinejdžerskih godina otkriveno je da Dajk pati od šizofrenije, stvar koja ga je uplašila. Kasnije su psihijatri i psihoterapeuti odbacili tu dijagnozu nalazeći da je Dajk sasvim zdrav i razborit.
Vladajući tom medicinskom terminologijom, Dajk je u mnogome opisivao sebe istražujući psihološke patnje i nervne slomove. Svoja iskustva prenosio je na izmišljene likove, mnoge označene kao ex-šizofreničare, kao što je Jack Bohlen u Martian Time-Slip (1964).
Drugi muž njegove majke, Kleo Apostolides, bio je simpatizer socijalizma, dok je Filip smatrao da je komunizam ekvivalentan fašizmu. Kada ga je, 1955. posjetio FBI, mislio je da je to zbog poočimovih aktivnosti ali se nemalo iznenadio kada je saznao da FBI istražuje njega, zbog pisma koje je poslao ruskom naučniku Aleksandru Topčevom.
1963. dobija nagradu Hugo za roman The Man ih the High Castle. Mada smatran genijem tog vremena u SF svijetu, literarni svijet nije ga još prihvatao pa je svoje romane plasirao kroz mrežu izdavača koji su malo plaćali. Tokom svojih ranih godina, stalno je imao finansijskih teškoća. U uvodu za svoju zbirku priča The Golden Man (1980) Dajk je napisao:
Prije nekoliko godina, dok sam bio bolestan, Hajnlajn je ponudio pomoć, sve što može, a nikada se nismo sreli. Telefonirao mi je da me ohrabri i vidi kako se držim. Kupio mi je i električnu pisaću mašinu. Neka ga Bog blagoslovi-jedan od rijetkih pravih džentlmena na svijetu. Ne slažem se ni s jednom idejom koju on zastupa u svojim radovima, ali to ovdje nije važno. Jednom, tokom bolesti, kada sam trebao dosta novca a nisam imao odakle da ga dobijem, Hajnlajn mi je poslao. Veliki čin njega i njegove žene; posvećujem im ovu knjigu.
1972. Dajk je poklonio svoje rukopise za specijalnu kolekciju biblioteke Kalifornijskog državnog univerziteta u Fulertonu gdje su arhivirani.
Poslednji roman koji je objavljen za njegovog života je The Transmigration of Timothy Archer.
Nakon njegove iznenadne smrti u 54-toj godini života, veoma je porastao interes za njegov rad, koji je, za njegovog života, bio prilično ignorisan i od kritičara i od čitalaca. Romani Filipa K. Dajka stalno se navode kao primjeri američke moderne literature. Uz film Ridlija Skota „Blade Runner“ iz 1982 (prema romanu Do Androids Dream of Electric Sheep?) ukupno sedam njegovih romana adaptirano je za film. To je u prosjeku jedan film svake tri godine od njegove smrti. A upravo se priprema još jedan, visokobudžetni, prema romanu A Scanner Darkly.
Filip K. Dajk je svijetli lik ne samo američke nego i svjetske SF literature, čiji radovi su prevedeni na sve važnije i manje važne svjetske jezike, i u Evropi i u Aziji
Dajk i njegove vizije
U svojoj mladosti, oko trinaeste, Dajk je sedmicama sanjao isti san: nalazi se u knjižari pokušavajući pronaći Astounding Magazine. Kada ga je konačno pronašao, u njemu se nalazila priča “The Empire Never Ended” koja mu je otkrila tajne univerzuma. Kako se san ponavljao, hrpa magazina koju je preturao postajala je sve manja i manja ali nikada nije uspijevao doći do njenog dna. Iako su ti snovi konačno prestali, fraza The Empire Never Ended ostala je i kasnije se pojavljuje u njegovim radovima.
U Autoportretu (Self Portrait) iz 1968. Dajk opisuje trenutak otkrivanja žanra koji bu je dao beskrajnu slobodu u opisivanju složene realnosti njegovog vlastitog života: “Imao sam dvanaest kad sam pročitao prvi SF magazin...zvao se Stirring Science Stories i objavljena su, mislim četiri broja...Naišao sam na njega slučajno, zapravo sam tražio Popular Science. Bio sam zapanjen. Priče o nauci? Odjednom sam spoznao da se čarolija, koju sam upoznao ranije, može umjesto uz čarobni štapić vezati uz nauku...Na mnogo načina, čarolija je postala nauka a nauka čarolija.”.
Nije Dajk čitao samo SF. Baš naprotiv. Bio je višestran i proždrljiv čitalac. Čitao je Ksenofona, Džojsa, francuske realiste kao što su Stendal, Flaber ili Mopasan, i još mnogo toga, tokom svojih ranih dvadesetih. Bio je proždrljiv čitalac radova o religiji, filozofiji, metafizici, gnosticizmu; ove ideje zastupljene su u njegovim radovima isto kao i njegove vlastite vizije.
Februara 1974, dok se oporavljao od djelovanja natrijum-pentotala, na privjesku neke djevojke zapazio je kombinaciju dva simbola, ichthys – tajni znak ranog hrišćanstva u obliku ribe i vesica piscis – simbol od dva polupreklopljena kruga.
Tokom februara i marta doživljava cijeli niz snažnih vizija koje on kasnije navodi kao svoje 2-3-74 vizije, opisujući ih kao laserski bljesak na geometrijskoj podlozi, prikazujući povremeno brze slike Isusa i starog Rima. Kako su se slike javljale sve češće i ostajale sve duže, Dajk je tvrdio da počinje živiti dvostruki život: jedan kao on a drugi kao Tomas, hrišćanin proganjan od rimljana u prvom vijeku. Iako su bile posljedica droge, Dajk je te vizije prihvatio kao stvarnost vjerujući da potiču od samog Boga ili drugog entiteta te vrste; kasnije će ti entiteti biti prikazani na razne načine – kao Zebra, Bog i, najčešće, kao VALIS.
Nikada nije težio niti gubio vrijeme na prihvaćanje od strane okoline. On je uvijek smatrao da je to dio osuđivanja SF žanra koji je on uzdizao i uljepšavao. Dvije godine prije smrti, Dajk je napisao: “Želim pisati o ljudima koje volim i smještati ih u izmišljeni svijet nikao u mom umu a ne u stvarni svijet, zato što stvarni svijet ne ispunjava moje standarde. Dobro, da promijenim svoje standarde. Ja sam van toka. Da se prepustim realnom. Nikada, nikada se neću prepustiti realnom. Ako želite realnost, čitajte Filipa Rota, čitajte ono što je njujorški establišment proglasio piscima u trendu...Zbog toga volim SF. Volim ga čitati; volim ga pisati...”
Psihologija
Kako je vrijeme prolazilo postajao je sve više paranoičan, izmišljajući zavjere protiv sebe, bilo od KGB ili FBI koji su, kako je on vjerovao, stalno širili laži o njemu. Nekom prilikom bio je ubijeđen da su oni odgovorni za provalu u njegovu kuću, kojom prilikom su ukradeni razni dokumenti. Kasnije je ustanovio da je provalu izvršio sam i na to potpuno zaboravio. To je preslikao u lik Boba Arčera/agenta Freda u Scanner Darkly.
Već sam pomenuo njegovu ex-šizofrenija fazu. Tema mentalnih bolseti, osim u Martian Time-Slip, bila je konstanta njegovih interesovanja pa je 1965 napisao i esej s naslovom Šizofenija i knjiga promjena (Schizophrenia and teh Book of Changes).
Pseudonimi
Dajk povremeno koristi pseudonime, najčešće Richard Philips i Jack Dowland.
Prezime Dowload povezano je s kompozitorom Džonom Doulandom (John Dowland), koji se pojavljuje u više Dajkovih radova. Naslov Flow My Tears, The Policeman Said direktna je referenca na njegovu najpoznatiju kompoziciju Flow My Tears. I neki likovi njegovih kratkih priča nose ime Dowland.
U poloautobiografskom romanu VALIS, junak se zove Horselover Fat. Philip, ili Phil-Hipos je grčka riječ za Horselover dok je Dick njemačka riječ za Fat.
Dick se ženio pet puta i ima troje djece, dvije kćerke i jednog sina.
Nakon višestrukih moždanih udara i petodnevne potpune moždane neaktivnosti, 2. marta 1982. u Santa Ani, Kalifornija, Filip K. Dajk isključen je s aparata za održavanje života.
Nagrade i nominacije
Hugo Awards
- Roman
- 1963 - The Man in the High Castle (dobitnik)
- 1975 - Flow My Tears, The Policeman Said (nominovan)
- Novela
- 1968 - Faith of Our Fathers (nominovan)
Nebula Awards
- Roman
- 1965 - Dr. Bloodmoney (nominovan)
- 1965 - The Three Stigmata of Palmer Eldritch (nominovan)
- 1968 - Do Androids Dream of Electric Sheep? (nominovan)
- 1974 - Flow My Tears, The Policeman Said (nominovan)
- 1982 - The Transmigration of Timothy Archer (nominovan)
- Roman
- 1975 - Flow My Tears, The Policeman Said (dobitnik)
Philip K. Dick Memorial Award je SF nagrada koju jednom godišnje, na Norwesconu, dodjeljuje Philadelphia Science Fiction Society za najbolji roman godine. Dodjeljuje se od 1982. godine, godine Dajkove smrti.